Categorie: TGII

Texelse Geslachten – Door Dr. M.D. Dijt en Mr. J.S.M. Dijt

Encyclopedie van Texelse Familienamen

Het spreekt vanzelf, dat niet alle personen die ooit op Texel hebben gewoond in deze encyclopedie van familienamen konden worden behandeld ¹. Om het aantal te beperken hebben wij in de eerste plaats allen, die zich na 1850 op het eiland vestigden, buiten beschouwing gelaten. Bij de namen die al voor die tijd voorkwamen hebben wij de vermelding laten afhangen van de omvang en de betekenis van de families. Uitgestorven geslachten, die eens uitgebreid waren, zijn wel behandeld, zeker als zij via vrouwelijke lijnen ook thans nog vele nakomelingen hebben nagelaten. Personen en families, die hun stempel op de geschiedenis van het eiland hebben gedrukt, hebben wij eveneens opgenomen, ook als zij genealogisch geen verdere betekenis hadden. De meeste aandacht is geschonken aan oer-Texelse geslachten, wier nazaten ook thans nog op het eiland leven.

Herkomst

Het is moeilijk na te gaan waar de Texelse bevolking oorspronkelijk vandaan is gekomen. Archeologische onderzoekingen van de laatste jaren hebben een vroeg-middeleeuwse nederzetting nabij Den Burg aan het licht gebracht. Aangenomen mag worden dat de bewoners hiervan later naar Den Burg zijn vertrokken en dat hun afstammelingen de kern van de latere bevolking hebben gevormd. Omstreeks 1500 telde het eiland al 4500 inwoners. Gezien de beperkte oppervlakte en de ongeschiktheid van veel gronden voor de landbouw kan maar een gedeelte van deze mensen zijn levensonderhoud in het boerenbedrijf hebben gevonden. Visserij en zeevaart zijn vanouds belangrijke bronnen van inkomsten geweest. Boeren bleven dicht bij huis. In de boerenfamilies is dan ook in de loop der eeuwen maar weinig “vreemd” bloed binnengekomen. Vissers hadden meer contacten met naburige plaatsen en zeevaarders trokken ook wel naar verder afgelegen steden en streken. In tegenstelling tot hetgeen men bij een eiland zou verwachten , is er altijd veel uitwisseling geweest tussen Texel en de overkant, zelfs met het buitenland.

Bij de ruim 450 familienamen in deze encyclopedie zijn ca 560 verschillende families besproken. Meer dan de helft, 320, was zeker of waarschijnlijk van Texelse oorsprong. Uit de rest van Nederland kwamen zeker 141 en waarschijnlijk nog eens 44 families. 38 geslachten hadden Duitsland tot bakermat, een aantal dat waarschijnlijk nog met 12 moet worden verhoogd. Frankrijk en Zweden leverden elk twee families, Noorwegen en Portugal beide één.

De functie van de rede van Texel als punt van aankomst en vertrek van de handelsvloot van Amsterdam heeft in de 17de en 18de eeuw een enorme bedrijvigheid veroorzaakt, vooral in Oudeschild. Het ligt voor de hand, dat de bevolking van dit dorp voor een groot deel van elders is gekomen, maar wegens het ontbreken van trouwboeken van Oudeschild vóór 1766 weten we niet vanwaar.

De economische betekenis trok velen naar Texel. Sommigen kwamen als overheidsfunctionarissen: Kikkert, (katelein van Eierland), Dalmeijer (dienaar van justitie), Brans (luitenant-geweldige) en Langeveld (schout). Anderen als koopman (Verberne), kapitein (Witte), zeevaarder (Dros, Van der Vlis), onderwijzer (Abbenes), doopsgezind leraar (Schuil) of chirurgijn (Van Heerwaarden).

Met de verplaatsing van het loodswezen naar Den Helder (omstreeks 1830) verlieten ook velen die bij handel en scheepvaart betrokken waren het eiland.

De inpoldering van Eierland veroorzaakte een immigratiegolf van landarbeiders en boeren, die hoofdzakelijk werden gerecruteerd uit de bevolking van de Zuidhollandse eilanden en Noordwest-Groningen. De laatste eeuw hebben steeds meer oorspronkelijke bewoners het eiland verlaten.

Familienaam

Oudtijds hadden de mensen geen familienamen. Behalve door de doopnaam werd men onderscheiden door de vadersnaam (het patronymicum of patroniem), dus: Cornelis Jansz, Pieter Hendriksz, Reijer Klaasz enz. .. Ook de vrouwen werden op deze wijze genoemd: Martje Dirks, Antje Willems, Reijnoutje Nannings enz.. In de oudste Texelse belastingregisters, de tiende penning van 1545 en 1561, komen maar enkele achternamen voor, w.o. Boon, Duijnker, Keijser en Vlamingh. Op den duur kreeg men behoefte aan een nadere aanduiding, soms naar het beroep (Bakker, Drijver, Kuiper, Roeper, Smit), naar de plaats van herkomst (Duinker, Dijksen, Kooger, Van der Schans, Zutphen), naar een eigenschap (Groot, De Lange), of met een bijnaam, vaak ontleend aan dieren en vissen (Kalf, Schaap, Mossel, Salm, Schar, Schelvis). Deze laatste namen kunnen ook van een beroep zijn afgeleid. Ook het patroniem was een belangrijke bron voor de naamsvorming. Hendrik Jansz, zoon van Jan Biemsz, werd Hendrik Jansz Biem; Simon Cornelisz, zoon van Cornelis Siemonsz, werd Simon Cornelisz Zym. Evenals in Noord-Holland scheen er op Texel een voorkeur te bestaan voor korte namen: Bas, Boon, Bruin, Buis, Dijt, Hin, Kuip, Ran, Reij, Zijm enz.. Langere namen wijzen vaak op herkomst van elders, b.v. Abbenes, Dalmeijer, Van Heerwaarden, Hillenius, Langeveld, Van der Sterre, Verberne, Vermeulen, Van der Vis.

In het begin waren deze namen nog geen familienamen, d.w.z. namen die van vader op zoon overgingen. Op Texel en in de kop van Noord-Holland was het zelfs een algemeen gebruik om bij vernoemingen zowel de voor- als de achternaam van de vernoemde persoon over te nemen¹). Voorbeelden daarvan zijn er te over. Op blz. 2 van TG I zien we dat Sijbrand Cornelisz Koning en Geertje Jacobs Bas hun oudste zoon Pieter Keijser noemden, naar Sijbrands grootvader Pieter Dirksz Keijser. De tweede zoon Jacob Bas heette naar zijn grootvader aan moederzijde Jacob Leendertsz Bas, terwijl de andere zoons evenals de vader Koning als achternaam kregen. Een sterk voorbeeld van een gezin waarin verscheidene achternamen voorkwamen vinden we bij de kinderen van Cornelis Hendriksz Boersen en Anna Cornelis Keesoom (gehuwd in 1692). De vier zoons heetten Willem Cornelisz Hans, Cornelis Cornelisz Vooght, Reijer Cornelisz Boersen en Cornelis Cornelisz Keesoom!!

Geleidelijk werd het gebruik van achternamen meer algemeen, terwijl men ook afstapte van de afwijkende gewoonten bij de vernoemingen. Na 1750 hadden bijna alle Texelaars een familienaam, al werd die niet altijd gebruikt. Bij vrouwen had men blijkbaar ook minder behoefte aan een achternaam, zodat tot in de 19de eeuw patroniemen bleven voorkomen. Met de invoering van de Burgerlijke Stand in 1811 werden de familienamen vastgelegd. Door ambtelijke onnauwkeurigheden zijn ook daarna nog variaties ontstaan, zoals Backer/Bakker, Van Heerwaarde/Van Heerwaarden, de Porto/du Porto en Kuiper/Kuijper.

Godsdienst

Voor 1800 behoorde iedereen tot een kerkgenootschap. De kerken beperkten zich niet tot het religieuze leven maar hadden ook een belangrijke functie bij de sociale zorg. Met de registratie van dopen en het sluiten van huwelijken vervulden zij ook taken, die thans onder de Burgerlijke Stand vallen. Hierbij moet wel worden aangetekend, dat alleen het in de gereformeerde kerk gesloten huwelijk door de overheid werd erkend, vandaar dat men b.v. in het trouwboek van de gereformeerde kerk van Oosterend ook veel huwelijken van doopsgezinden tegenkomt. (Katholieken en doopsgezinden konden zich voor de bevestiging van hun echtvereniging ook wenden tot de schepenbank.) De volgende tabel geeft de verdeling van de Texelse bevolking naar godsdienstige gezindten in 1830.

---

1. Zie een artikel van M.D. Dijt: “Merkwaardigheden bij de naamvorming in de kop van Noord-Holland en op de eilanden Texel en Wieringen” in “Onze voorouders en hun Werk”, blz. 37. Uitgaven van de Nederlandse Genealogische Vereniging, postbus 976, Amsterdam; 1971.

Volkstelling 1830

uitgesplitst naar de dorpen en godsdienstige gezindten

	Gereformeerd	Rooms-katholiek	Doopsgezind	Evang.-Luthers	Anderen¹⁾	Totaal
Den Burg	560	413	267	6	25	1271
Oudeschild	902	333	30	7	3	1275
Oosterend	582	56	124	3	3	768
Den Hoorn	541	109	130	3	–	783
De Waal	102	16	66	–	–	184
Waalenburg	30	8	24	–	–	62
De Koog	46	33	38	–	–	117
T E X E L	2763	968	679	19	31	4460

Aangenomen mag worden, dat de onderlinge verhouding gedurende de 18de eeuw niet sterk is gewijzigd. Waarschijnlijk is het aandeel van de doopsgezinden in de 17de eeuw groter geweest. De geloofsrichtingen waren niet gelijkmatig over het eiland verdeeld. De omgeving van De Waal was een bolwerk van doopsgezinde boeren. Katholieken waren naar verhouding sterk vertegenwoordigd in Den Burg, De Westen en De Koog, daarentegen betrekkelijk zeldzaam in de omgeving van De Waal en Oosterend. Den Hoorn had een aparte, zij het zeer kleine, doopsgezinde gemeente. Onder de boerengeslachten treffen we veel doopsgezinden en katholieken aan. Zeelieden waren overwegend gereformeerd. Dit neemt niet weg, dat er ook tal van doopsgezinde kaagschippers en katholieke loodsen waren.

Natuurlijk waren de schotten ook vroeger niet waterdicht. Geloofsovergangen van protestant naar katholiek en omgekeerd kwamen nu en dan voor, gewoonlijk als gevolg van een huwelijk. Zo kreeg de van oorsprong gereformeerde familie Huisman een uitgebreide katholieke tak en splitste zich van een r.k. familie Bakker een protestantse tak af, die zich later Backer met ck liet schrijven. Gemengde huwelijken tussen doopsgezinden en gereformeerden waren vrij algemeen. Er zij hier nogmaals op gewezen, dat de aanduiding “gereformeerd” ook de hervormden omvat. Deze splitsing dateert pas van 1834; het voordien bestaande onverdeelde calvinistische kerkgenootschap werd altijd de gereformeerde kerk genoemd.

Beroep

Naast de herkomst, de verklaring van de naam en de beleden godsdienst zijn vooral de uitgeoefende beroepen van groot belang voor de familiegeschiedenis. In het alfabetisch namenoverzicht zijn dan ook zoveel mogelijk de overheersende beroepen bij de families vermeld. Helaas zijn de gegevens hieromtrent vaak gebrekkig en moeilijk op te sporen. Op de volgende pagina is een algemeen overzicht opgenomen, door ons samengesteld uit de in 1742 op Texel gehouden beroepstelling.

Een helder inzicht in het doen en laten en wel en wee van onze voorouders is niet mogelijk zonder kennis van de algemene en plaatselijke geschiedenis. Zoals uit de beroepenlijst blijkt, leefden de Texelaars vroeger in hoofdzaak van de zee. Wij mogen aannemen, dat de bewoners veel aan visvangst hebben gedaan. De grote bloeiperiode van het eiland begon echter pas met de expansie van de handelsvaart, die de rede van Texel tot uitgangspunt had.

Beroepstelling 1742

	TEXEL	Den Burg	Den Burg omgeving	Oudeschild	De Westen + Den Hoorn	De Waal	Oosterend	De Koog
Bestuur + Belastingen	20	13	–	3	2	–	1	1
Geestelijkheid	11	8	–	1	1	–	–	1
Onderwijs	10	3	–	3	1	–	1	2
Medische verzorging	14	5	–	3	2	1	2	1
Zeelieden	575	81	18	132	151	7	136	50
Boeren	212	44	34	3	31	48	39	13
Winkeliers en Ambachtslieden	281	128	–	55	49	11	33	5
Arbeiders	65	12	12	8	16	7	6	4
Overigen	14	8	–	5	–	–	–	–
Totaal	1202	302	64	213	253	74	219	77

Oudeschild, pas in het begin van de 17de eeuw ontstaan, was aan het einde van de 18de eeuw uitgegroeid tot een plaats, die in inwonertal en economische betekenis de hoofdplaats Den Burg naar de kroon stak. De bevoorrading van de schepen, de watervoorziening (uit de Wezenputten bij Brakestein), het loodswezen, het vertier van de schepelingen, de verbindingen met Amsterdam en de vertegenwoordigingen van admiraliteit en rederijen, dit alles gaf vele handen werk. Tal van Texelaars verdienden een goede boterham als kaagschippers, d.w.z. als schippers van lichters die de scheepsladingen van en naar Amsterdam vervoerden. Zij woonden in Oosterend, Den Burg, Oudeschild en Den Hoorn.

In Den Hoorn was een groot deel van de mannelijke bevolking als loods werkzaam. Ook woonde in dit dorp een aantal grootschippers, kapiteins op de grote vaart. Oudeschild had, ook naar herkomst, een sterk gemengde bevolking. Behalve veel loodsen en een aantal kaagschippers treffen we hier herbergiers, grossiers en detaillisten in bieren en wijnen, nogal wat broodbakkers en de schippers van de landschuit, van de postschuit en van de praaischuit. Veel bewoners van Oudeschild bleven maar korte tijd in dat dorp.

Den Burg was het bestuurlijk centrum. Hier woonden functionarissen als de baljuw, de secretaris, de dienaars van justitie, de deurwaarder, de belastingambtenaren (impostmeesters en collecteurs) en de kastelein van Eierland; verder veel ambachtslieden en winkeliers, boeren (al dan niet rentenerend), maar ook veel kapiteins, kaagschippers en andere zeelieden. Alle dorpen hadden natuurlijk hun predikanten, schoolmeesters en chirurgijns; in De Waal en De Koog moest men de dokter echter uit Den Burg laten komen.

In Oosterend leefden boeren en zeelieden dooreen. In Oost en Zevenhuizen woonden opmerkelijk veel kaagschippers. Velen in deze buurt vonden lange tijd een bestaan in de oestervisserij. Hun afstammelingen hebben in deze eeuw de Texelse Noordzeevisserij tot bloei gebracht. Nieuweschild, na 1650 opgekomen als een soort dependance van Oudeschild, kende slechts een kortstondige bloei. Deze nederzetting van loodsen ging na het verloop van de zeevaart geheel te gronde.

De Koog moet nog in de 16de eeuw een welvarend vissersdorp zijn geweest – er woonden toen naar schatting meer dan 1000 mensen – maar is al voor 1700 in verval geraakt. Ook later waren de meeste inwoners nog zeelieden. De schrale gronden in deze buurt leverden maar een karig bestaan. In 1742 woonde er nog één walvisvaarder, een commandeur op Straat Davis. Dit veeleisende, avontuurlijke en gevaarlijke, maar dikwijls ook zeer winstgevende beroep werd in de loop van de 18de eeuw door tientallen Texelaars uitgeoefend. Anders dan op andere waddeneilanden herinnert nog maar weinig aan hun bestaan.

De boerenbevolking was niet gelijkmatig over het eiland verdeeld. De lage gronden tussen De Waal en Oudeschild alsmede de Hemmer waren minder geschikt voor bewoning. Zo viel Texel eigenlijk in een aantal eilanden uiteen. Van Oost via Oosterend tot De Waal lag een aaneengesloten agrarisch gebied met de buurten Zevenhuizen, Harkebuurt, De Nes, Spijkdorp, Spang, Molenbuurt en Bargen. Rond Den Burg vormden de Hogeberg, Westergeest, Noord- en Zuidhaffel, Driehuizen, Akenbuurt en De Westen een tweede hoger gelegen gedeelte, dat via Ongeren en Tienhoven in verbinding stond met De Waal. De Westen was eens het voornaamste dorp van het eiland, maar ging al in de 15de eeuw sterk achteruit. De kerktoren van De Westen, de laatste herinnering aan de oude glorie, werd in 1859 gesloopt. De Koog en Den Hoorn lagen betrekkelijk apart. Walenburg bleef, de hoge noordwestrand uitgezonderd, altijd een “lege” polder.

Vanouds zijn de Texelse boeren schapenfokkers geweest. Wol en schapekaas waren de belangrijkste produkten. De lammeren werden naar de overkant verkocht. Koeien werden voornamelijk gehouden voor de melk- en zuivelvoorziening van het eiland. De landbouw had weinig betekenis. Bij de natuurlliefhebbers staat Texel nog bekend als het vogeleiland. Eens moet de vogelrijkdom onvoorstelbaar groot zijn geweest. Ook dit vormde een bron van inkomsten. In de eendekooien werden talloze eenden gevangen en vooral naar Amsterdam uitgevoerd. De kastelein van Eierland verdiende aardig aan de meeuwe- en eendeneieren, die daar voor het oprapen lagen. (Men leze de Brieven over Texel van Pieter van Cuijck.) De strandvonderij bracht voor de overheid geld in het laatje, maar de jutters van Den Hoorn en De Koog pikten ook een graantje mee.

Bij de beroepstelling van 1742 valt het geringe aantal arbeiders op. Onder de zeelieden waren natuurlijk ook veel schippersknechts en andere schepelingen, die thans tot de werknemers zouden worden gerekend, maar toch was Texel vooral een eiland van kleine zelfstandigen: schippers, boeren, kooplui en ambachtslieden. De afstand tussen boer en knecht was niet zo groot. Wel gaapte er een diepe kloof tussen de Texelse burgerij en de hoge heren van het vasteland, zoals de baljuw en de vertegenwoordigers van de admiraliteit.

Toen de scheepvaart als motor van het economisch leven wegviel en de zeelieden Texel verlieten of naar andere middelen van bestaan moesten omzien, bleven de boeren. Texel, eens een centrum van bedrijvigheid, werd een afgelegen, moeilijk bereikbaar en slechts door weinigen bezocht eiland. Ook in de 19de eeuw stond de ontwikkeling echter niet stil. De inpoldering van Eierland (1835), de Prins Hendrik polder (1848) en Het Noorden (1877) vergrootte het oppervlak, trok nieuwe bewoners aan en verbreidde de agrarische basis – ook al voldeden vooral de beide laatstgenoemde polders aanvankelijk niet aan de verwachtingen.

Toch veranderde er in wezen weinig. Pas de laatste tientallen jaren, met hun grote mobiliteit, snelle communicatie en sterk gestegen welvaart, hebben zowel de samenstelling van de bewoners als het aanzien van het eiland, en ongetwijfeld ook de mentaliteit van de inwoners, grondig gewijzigd. Veel wadels is daarbij verloren gegaan. Zij, die in een wervelende wereld zoeken naar de wortels van hun bestaan, zullen in de oorsprong en geschiedenis van hun geslacht iets terugvinden van de rust en de eenvoud, waarmee onze voorouders door het leven zijn gegaan.